Lili Ebert imala je 20 godina kada je deportovana iz svog rodnog grada u Mađarskoj u koncentracioni logor.

“Pretrpjela je nezamisliv gubitak kada su joj majku, mlađu sestru i brata nacisti ubili u gasnim komorama, ali je obećala da će ispričati svoju priču”, rekao je njen praunuk.

Nakon što je oslobođena iz Aušvica, živjela je u Švajcarskoj i Izraelu prije nego što se preselila u Veliku Britaniju 1967. godine i naselila u London.

Nakon njene smrti oglasio se i britanski kralj Čarls Treći, prenosi portal “Indeks”.

“Kao osoba koja je preživjela nezamislive strahote, tako sam ponosan što je pronašla dom u Britaniji gdje je nastavila pričati svijetu o užasnim zločinima kojima je svjedočila, kao trajni podsjetnik za našu generaciju i buduće generacije o dubinama izopačenosti i zla u koje čovječanstvo može pasti”, saopšteno je iz kraljevske porodice, prenosi Srna.

Rođena 1881. godine u Bišćenovcu kod Varaždina, svoj radni vek je posvetila pozivu učiteljice. Svoje penzionerske i ratne dane živela je u Beogradu, kada je tokom 1942. godine odlučila da uputi nekoliko pisama predsedniku kolaboracionističke Vlade Srbije tokom Drugog svetskog rata Milanu Nediću, otvoreno osuđujući nehumanu i zločinačku delatnost njegove kvislinške vlade.

Kao učiteljica koja je život posvetila odgajanju i obrazovanju mladih ljudi, kojima je između ostalog predavala i nemački jezik, Leontina Kraus odbijala je da prihvati brutalnu represiju koja je tada sprovođena nad građanima, pa je u jednom od pisama koje je uputila Nediću predložila da Specijalna policija zameni njen život za život najmlađeg zatočenog komuniste u banjičkom logoru.

Leontina Kraus poslala je 8. decembra 1942. godine seledeće pismo:

“Gospodinu Predsedniku Srpske Vlade
Molim da oslobodite najmlađeg komunistu osuđenog na smrt streljanjem, a na njegovo mesto da se stavi mene.

U Beogradu, 8. 12. 1942. Cvetkova 6, kvart 7,
Leontina Kraus”

Nakon ovog hrabrog čina, istog dana je u svom stanu napisala i drugo pismo, ovaj put upućeno „Srpskom Narodu“, posvetivši ga komunistima, iako sama nije bila član nijedne partije.

“Srpskom Narodu!

Uoči moje smrti, u zadnjem pismu koje sada pišem, želim Vam predati najbolji deo mog životnog saznanja. Smrt nije bolna – i smrt je lepa kad časno sledimo poziv Prirode. Svaki koji oseća bitno čovečno u čoveku, staviće sve svoje snage na raspolaganju pregaocima oko komunističkog privrednog uređenja, a njegove nosioce prigrliti svom svojom ljubavlju i zahvalnošću – Moja poslednja osećanja posvećujem Komunistima.”

Po naredbi Šefa specijalne policije sedam dana kasnije izdat je policijski nalog da se učiteljica u penziji uhapsi. Leontina je privedena i saslušana 19. decembra 1942, u odeljenju specijalne policije u Beogradu, a zapisniku sa salušanja koji je sačuvan, objavljen je na sajtu “Yugopapir”.

Na saslušanju je izjavila da joj je otac bio Jevrejin prekršten u rimokatoličku veru, a majka poreklom Hrvatica i Nemica, dok se sama izjasnila Srpkinjom i ateistkinjom.

– Zovem se Leontina Kraus, rođena sam 16. aprila 1881. godine u Pišćanovcu, sreza Novo Marovskog od oca poč. Josipa i majke poč. Henrijete, rođ. Erlevain, po duhu se osećam Srpkinjom, krštena sam u rimo-katoličkoj crkvi, neudata, neosuđivana, policijski nekažnjavana. Disciplinski kažnjena sa penzionisanjem i umanjenjem prinadležnosti za 50% zbog odricanja poslušnopsti pretpostavljenim starešinama – nisam htela da vodim školsku decu u crkvu. Fizički i duševno zdrava – navodi se u zapisniku.

Leontina Kraus: Po duhu se osećam Srpkinjom, streljajte mene umesto najmlađeg komuniste(1942)https://t.co/gkzg1jHIOC pic.twitter.com/0YYJjhn8OX

— Yugopapir (@Yugopapir) March 28, 2016

– Kao šestogodišnje dete upućena sam od strane roditelja u samostan reda Ursulinski u Pišćanovcu, a kasnije sam prešla u samostan Milosrdnih sestara u Zagrebu, gde sam završila i učiteljsku školu. Međutim, i pored ovakvog vaspitanja u detinjstvu, tokom daljeg života odbacila sam od sebe svako osećanje vere i osporavam pravo na postojanje bilo koje veroispovesti.

Iz ovakvog mog stava došla sam do ubeđenje da je komunističko uređenje u svetu jedino koje može da pruži ljudima ravnopravnost i ista prava na život, a u ovom svom ubeđenju potencirana sam i time što sam konstantovala da u našoj zemlji vodeće državničke ličnosti ne vode pravu narodnu politiku u cilju poboljšanja životnih uslova, već se grabe samo za svoje lične interese – izjavila je učiteljica tokom saslušanja.

Svoje razloge zašto se odvažila na tako hrabar čin, Krausova je obrazložila rečima da je ona na kraju životnog puta i da bi “puštanje omladinca komuniste” pomoglo da što pre preuzmu vlast u svoje ruke.

– Ovakvo moje shvatanje pobudilo me je da uputim predsedniku Srpske vlade nekoliko pisama u kojima sam zahtevala njegovo povlaćenje sa ovog položaja s tim da vođenje države ustupi komunistima čija je ideologija i praktična organizacija jedino sposobna za napredak i poboljšanje životnih prilika čovečanstva… 

U jednom od ovih pisama zahtevala sam, da se pusti na slobodu jedan od najmlađih komunista, a da ja na njegovo mesto budem streljana. Ovo sam uradila radi toga, što smatram da je moj životni put skoro završen, a da bi puštanjem na slobodu jednog komunističkog omladinca bilo pomognuto komunističkoj stvari da što skorije dođe do izražaja i preuzimanja vlasti u svoje ruke – navodi se u zapisniku učiteljicinog saslušanja. .

Sebe je, iako nije imala partijske veze sa njima, smatrala otvorenim i beskompromisnim komunistom i kao takva bila je spremna “da primi sve posledice”.

Iako je bila označena drugom kategorijom zatvorenika, prema pisanju “Vikipedije”, odlukom upravnika logora Svetozara Vujkovića bila je prebačena u prvu kategoriju i posle nekoliko meseci provedenih u logoru, streljana je u zoru 7. juna 1943. godine u Jajincima.

U beogradskoj opštini Voždovac i danas postoji ulica koja nosi ime učiteljice Leontine Kraus, a reditelj Siniša Pavić je ovekovečio u seriji “Banjica”, prema kojoj je stara učiteljica streljana sa omladincem kojeg je želela da spase.

Preuzeto sa: ona.telegraf.rs

Nekadašnje logorske ćelije sada su luksuzne hotelske sobe, a logorski prostor adaptiran je u spa sadržaje, restorane i barove.

Vlasnik hotel-ostrva je kompanija Orascom Holding Mamula Montenegro iz Herceg Novog, koja je kćerka firma egipatsko-švajcarske holdinga Orascom Development, iza koje stoji egipatski milioner Samih Saviris.

Aleksandar Reljić, novinar i autor dokumentarnog filma “Mamula all inclusive” za Radio Slobodna Evropa kaže da ga je motivisala činjenica da se od nekadašnjeg logora pravi hotel:

“Želio sam da pokažem u kakvom svijetu živimo, koliko danas novac briše sve pred sobom pa, i ovakve istorijske, jezive trenutke, zločine, kako briše i sjećanje, pijetet prema žrtvi koja je podnijeta na tom ostrvu.”

CGO: Odnos prema Mamuli odraz nezrelosti

Za razliku od evropskih država kod koji su ratni logori i mjesta stradanja postali muzeji ili spomen obilježja Crna Gora je logor Mamula pretvorila u luksuzni hotelski kompleks, kaže Tamara Milaš iz Centra za građansko obrazovanje:

“Generalni problem je nedostatak svijesti kod naših donosilaca odluka o potrebi uspostavljanja kulture sjećanja”.

Ona kaže da ovakav odnos vlasti prema Mamuli kao simbolu antifašizna nije odlika zrelog društva niti njegovog humaniteta.

Iz Centra za građansko obrazovanje, boračkih udruženja Boke Kotorske, porodica bivših logoraša svakog septembra odaju počast žrtvama koje su većinom bile iz Boke Kotorske.

Logor i ljudi

Logor Mamula rasformiran je nakon kapitulacije Italije 14. septembra 1943.

“Tamo su se dogodila ozbiljna mučenja, a prvi logoraši u Mamuli su bili djeca i žene, njih 110. Dovedena iz Pobora kod Budve, da bi nakon njih stigla djeca i žene iz Morinja, u Boki”, kaže Reljić.

On podsjeća da su Italijani iz osvete napravili logor na Mamuli kao dio odmazde za crnogorski, trinaestojulski ustanak, protiv fašizma.

Reljić kaže da se tokom snimanja koje je počeo septembra 2017. mijenjalo i ostrvo i ljudi:

“Čitavo vrijeme pratim transformaciju Mamule, ne samo izgleda ostrva nego i svijesti ljudi, koji su na početku bili protiv gradnje hotela a onda su počeli da mijenjaju pogled. Bio sam šokiran kada mi je jedna logorašica rekla da je dobro što je neko uzeo metlu, da tamo pomete”, aludirajuci na zapuštenost ostrva”.

Vlada DPS o tvrđavi Mamula

Ideja valorizacije Mamule je iz vremena vlasti Demokratske partija socijalista predsjednika Mila Đukanovića, koja je vladala Crnom Gorom gotovo tri decenije.

“Vizija projekta je da se obnovi tvrđava Mamula, očuvanjem kulturnog nasljeđa i promovisanjem istorijskog karaktera ostrva tako što bi se ono turistički profilisalo kao jedino ostrvo spa-hotel, sa muzejskim prostorom“, pojasnio je tadašnji premijer Milo Đukanović 2015. u Skupštini Crne Gore.

Te godine je odlukama Vlade a potom i Skupštine, Orascomu u dugoročni zakup od 49 godina dato ostrvo Lastavica površine 32 hiljade kvadrata sa austrougarskom tvrđavom Mamula.Godišnja cijena zakupa po metru kvadratnom bila je 1,5 euro i 0,90 centi po kvadratu za akvatorijum, objavio je tada MANS, nevladina organizacija koja se bori protiv korupcije ocjenjujući ugovor štetnim po javni interes.

Zakupac se obavezao na investiciju od 15 miliona eura.

Međunarodni protesti

Zbog namjere crnogorskih vlasti da na taj način valorizuju Mamulu reagovao je i dio međunarodne zajednice.

Tadašnji generalni sekretar Ujedninjenih nacija Butros Butros Gali poslao je uoči odlučivanja u Skupštine maja 2015. pismo Ranku Krivokapiću, u to vrijeme predsjedniku parlamenta.

“Iznenađeni smo da je jedino rješenje za očuvanje i korišćenje tvrđave običan poslovni aranžman i ugovor o privatizaciji“, navodi se u pismu, koje su potpisali i Federiko Majo, bivši generalni direktor UNESCO, i druge istaknute međunarodne ličnosti.

Predložili su da se Mamula “sagrađena za ratne ciljeve i svrhe i koja je uglavnom bila korišćena kao zatvor za internaciju, mučenje i pogubljenja tokom dva svjetska rata, pretvori u objekat u sluzbi mira i saradnje”, kaže se u pismu.

Istorijsko-memorijalna galerija

Novi vlasnik Mamule je rekonstrukcije na ostrvu i tvrđavi Mamula realizovao u skladu sa najvišim standardima, čuvajući arhitektonsku autentičnost i kulturno-istorijsko nasljeđe tvrđave i ostrva saopštila je Dragana Bećirović iz Magne, agencije za odnose sa javnošću hotela “Mamula Island”.

Ona je za RSE potvrdila da će na Mamuli posebno mjesto imati istorijsko-memorijalna galerija na čijem formiranju se radi:

“To je jako važan segment i vrlo pažljivo razmatramo sve koncepte. Ona bi trebalo da prikaže cjelokupnu istoriju ostrva a sa posebnom pažnjom i njen najtužniji dio, periode kada je bila zatvor u Prvom i Drugom svjetskom ratu” rekla je Bećirović, i dodala da će se nastaviti sa obiljžavanjem memorijalnog dana.

 

Reljiću je pak nejasan koncept spomen sobe, i “kako će to da funkcioniše, da li će gosti tamo moći da čuju neke podatke i priče, vidjeti neke fotografije ili neka dokumenta”:

“Film sam nazvao ‘Mamula all inclusive’ jer ćemo tamo na jednom mjestu dobiti sve što se može dobiti za zabavu i ugodan odmor, tako da će i žrtve postati dio te zabave”.

 

Tursti, budući posjetioci Mamule će, smatra Reljić, normalno prihvatiti činjenicu da je kao dio kompletne ponude hotela i spomen soba:

“Nedavno sam vidio sjajnu karikaturu na kojoj bogataš dijeli novac siromahu i pravi selfi. Vjerovatno će i gosti hotela na Mamuli kada uđu u spomen sobu napraviti selfi misleći da će time odati počast logorašima, a nakon toga uskočiti u bazen ili u svoju jahtu i otići”.

Tvrđavu je sredinom 19. veka za potrebe austrougarske vojske izgradio general Lazar Mamula, po kome je dobila ime, ali prema dostupnim podacima, nije korišćena u vojne svrhe. U Prvom svjetskom ratu Mamula je bila zatvor. Zakonski je zaštićena kao kulturno-istorijski spomenik druge kategorije.

Nalazi se na kružnom ostrvu prečnika 200 metara u hercegnovskom dijelu zaliva, između poluostrva Luštica i Prevlaka nedaleko od Herceg Novog, na Crnogorskom primorju.

Preuzeto sa: slobodnaevropa.org

Edith, poznatija pod nadimkom Eci, bila je Jevrejka iz Mađarske koja je u stravičnom paklu plinske komore u logoru Aušvic izgubila 39 članova porodice. Preživjele su jedino ona i njena majka koje su tog dana odvedene na prisilni rad. Punih šest užasnih mjeseci svakog su dana bile u opasnosti od pogubljenja, a da situacija bude još gora, Eci i njena majka bile su u Aušvicu u isto vrijeme kada je njime harao ozloglašeni doktor Josef Mengele, kojeg je istorija upamtila kao takozvanog “anđela smrti” zbog njegovih sadističkih eksperimenata nad logorašima.

John Mackay je na samom početku Drugog svjetskog rata zarobljen u Sjevernoj Africi i odveden u zatvor u Italiji. On i njegov prijatelj uspjeli su da se preruše u italijanske vojnike i pobjegnu iz te stravične tamnice. Punih 18 mjeseci bježali su od vučjih ralja i zarobljeništva i kada su napokon izbjegli svaku opasnost dobrovoljno su se prijavili u jedinicu škotskih komandosa. Godine 1944. John i ostali vojnici naišli su na kolonu zarobljenih Jevreja koje su nacistički čuvari tjerali iz Aušvica u drugi koncentracioni logor. Johnova jedinica je uspjela da spasi nesrećne logoraše, a među njima je bila i prelijepa mlada Mađarica Eci.

Kako bi proslavili oslobađanje logoraša, vojnici su organizovali ples u njihovu čast i tu je John prvi put ugledao Eci. Mnogo mu se svidjela, no bio je isuviše stidljiv da je zamoli za ples pa je poslao svog prijatelja da je pita da li bi plesala s njim. Mlada Eci je po istom prijatelju poručila da ako John želi da pleše s njom, mora sam da je pita. Čuvši to, John je skupio hrabrost i prišao joj, a taj prvi ples označio je početak predivne ljubavne priče koja je trajala više od 70 godina!

John i Eci su se vjenčali 17. jula 1946. godine i odselili u njegovu rodnu Škotsku gdje su otvorili hotel “Atholl Arms” u Pitlochryju. Iz njihove velike ljubavi na svijet su stigli kćerka Sharon i sin Peter, zahvaljujući kojima je bračni par Mackay imao sedam unučadi i pet praunučadi. Kada je starost zakucala na vrata, prvo je Eci otišla u starački dom, a godinu dana kasnije pridružio joj se i John.

Svakog dana John bi provjeravao da li je njegova supruga dobro i jedno drugo su uvijek zvali “dragi” i “draga”. Kada bi ih neko upitao za savjet u vezi ljubavi, njih dvoje bi svim parovima govorili da budu romantični tokom cijele godine, a ne samo na Dan zaljubljenih. Nažalost, tri sedmice prije njihove 71. godišnjice braka Eci je preminula u 92. godini života. I u zadnjim trenucima života njen John je bio uz nju.

Izvor: Deadline News, Bored Panda

Jedna je umrla zbog onog što je bila u svijetu, druga zbog onog što nije željela da bude svijet.

Jedna je bila žrtva, druga je bila heroj.

Jedna je bila Jevrejka, druga je bila Njemica.

Jedna se zvala Aneli Frank, drugoj je ime bilo Sofi Šol.

I obe su vjerovale da samo ideali mogu spasiti svijet.

O Ani Frank se dosta zna i o njoj se često govori. Ona je postala simbol stradanja jevrejskog naroda, ali i simbol nade i vjere u dobrotu ljudske prirode. A ona je u nju vjerovala najiskrenije. Tu vjeru joj nisu pomutila sjećanja na rodni Frankfurt iz kog je otišla u Amsterdam sa nepune četiri godine. Tu vjeru nisu uništile dvije godine provedene u skrovištu u kom je bilježila sve svoje utiske, osjećanja, strahove i nade.

S tom nadom je petnaestog jula 1942. godine zapisala:

“To je teškoća ovih vremena, u nama se bude ideali, snovi i nade, da bi tek susreli groznu istinu i bili uništeni. Zbilja je čudo što nisam zaboravila sve svoje ideale, jer čine se tako besmisleni i nemogući da bi bili ostvareni. Ipak ih čuvam, jer uprkos svemu, još vjerujem da su ljudi u duši zaista dobri.”

S tom nadom je napustila svoje skrovište, zajedno sa sestrom Margo, ocem i majkom, prijateljem Peterom van Pelsom, njegovim roditeljima i Fricom Feferom. Napustila ga je četvrtog avgusta, samo tri dana nakon posljednjeg zapisa u svoj dnevnik, ostavljenog na stolu Tajnog skrovišta. U pratnji Gestapoa počeo je put koji je značio kraj njenog života. Od tranzitnog logora Vesterburk, preko Aušvica, do logora Bergen-Belsen.

Iako su Ana i njene sestra umrle od tifusa i to samo nekoliko sedmica prije nego su Britanci oslobodili logor, uzrok njihove smrti je bio nacizam.

Ideologija. Idol.

Ono protiv čega je jedna Njemica ustala. Bez straha. Bez oklijevanja.

U njoj nije bilo sumnje da li čini pravu stvar niti kolebanja da li da spase svoj život prebacujući svu krivicu za svoje djelovanje na brata, Hansa. Sa krajnjom odlučnošću Sofi je čekala da oštrica jedne od dvadeset giljotina specijalno naručenih za izdajnike padne. Jer znala je zašto umire.

Prije posljednjeg zvuka sječiva čulo se: “Sunce i dalje sija.”

Tog dvadeset i drugog februara jače od giljotine bile su njene riječi:

“Kako možemo očekivati da pravednost prevagne, kada jedva da ima nekoga ko bi ponudio sebe individualno za pravednu stvar? Kako lijep, sunčan dan, a ja moram da odem, ali šta moja smrt znači ako će time milioni ljudi biti probuđeni i pokrenuti?”

Na suđenju njoj, njenom bratu i njihovom saradniku i prijatelju Kristofu Probstu za veleizdaju odjeknulo je sudnicom:

“Neko je poslije svega morao ovo da započne. Ono što smo napisali i rekli misle i drugi. Oni se samo ne usuđuju da to pokažu kao što smo to mi uradili. Ja mislim sada, kao i ranije, da sam uradila najbolje za svoj narod. Zato ne žalim zbog svojih djela i spremna sam da snosim poljedice koje iz njih proističu.”

Bila je spremna na to kada je osamnaestog februara 1943. godine, nepuna tri mjeseca prije dvadeset i drugog rođendana, gledala kako sa balkona glavne zgrade Minhenskog Ludvig Maksimilijan Univerziteta padaju papiri šeste i poslednje grupe pamfleta ispisanih protiv njemačke vlasti.

Bila je spremna na to kada se pridružila bratu Hansu i njegovim prijateljima, Aleksanderu Šmorelu, Vili Grafu i autoru poslednjeg pamfleta, profesoru filozofije Kurtu Huberu, koji su činili jezgro organizacije Bijela ruža (Die Weisse Rose), intelektualnog pokreta osnovanog s ciljem da se agresivnom režimu pruži otpor, da se prikaže njegova suština, (ne)moralnosti i da se kroz odricanje poslušnosti Njemaca on slomi polako iznutra.

Bila je spremna na to u jesen 1942. godine, nakon čitanja propovijedi Avgusta fon Galena kojim se kritikuje zakon o eutanaziji i održanju čistote njemačke krvi, propovijedi koja je ostavila tako jak utisak na nju i njene prijatelje da su je odlučili štampati i dijeliti sugrađanima. Taj prvi pamflet je i prethodio samom organizivanju Bijele ruže i odredilo joj smijer i sredstva djelovanja – nadu da će kroz upečatljivo povezane činjenice, kojih mnogi Nijemci nisu bili svjesni (ili odbijali da ih priznaju) i moralne principe otvoriti oči sunarodnicima.

Bila je spremna na to nakon ljeta 1942. godine, koje je provela na obaveznom radu u metalurškom kombinatu, a njen brat, student medicine, na ratištu gdje je svjedočio strahotama njemačkih zločina.

Studentkinja biologije i filozofije bila je od neizmjerne važnosti za grupu i širenje njenih ideja. Iako nije učestvovala u pisanju, njene riječi, njeni lični stavovi i njena odlučnost i energija toliko su snažni da su imali jednako ili čak više odjeka.

Smrt Sofi Magdalene Šol došla je na korak od ostvarivanja kontakta Bijele ruže, koja je ostavila iza sebe 15 000 razdijeljenih etičko-političkih pamfleta i desetine antirežimskih grafita, sa drugim antinacističkim njemačkim organizacijama.

Njeno rođenje devetog maja 1921., dana kojim se nekom čudnom igrom slučaja i statistike slavi pobjeda nad fašizmom, zaslužilo je da bude slavljeno.

Njen idealizam, njen glas koji je prolamao tišinu miliona Njemaca treba da se čuje:

“Pravu štetu čine milioni koji žele da ‘prežive’. Čestiti ljudi koji samo žele da budu ostavljeni na miru i ne žele da njihovi mali životi budu uzdrmani bilo čime većim od njih samih. Oni koji ne zauzimaju strane, nemaju ciljeve i ne vole da prave talase ili neprijatelje. Oni kojima su sloboda, čast, istina i principi samo obične riječi. To je redukcionistički pristup životu: ako ga održavaš malim, držaćeš ga pod kontrolom. Ako ne praviš buku, babaroga te neće pronaći. Ali sve je to iluzija, jer oni takođe umiru, ti koji se skrivaju u čaurama samo da bi bili sigurni. Sigurni?! Od čega? Život je uvijek na ivici smrti, uske ulice vode na isto mjesto kao i široki bulevari i mala svijeća izgori jednako kao i plamteća baklja. Biram svoj način da izgorim.”

Odabrala je slobodu.

Kao sloboda koju je sanjala, padali su slobodno papiri koje je bacila sa balkona na atrijum fakulteta poslednjeg dana svoje slobode.

Od sedmoro stanovnika tajnog skrovišta, logore je preživeo samo Anin otac, Oto, koji je od vjerne prijateljice i pomagačice Mip Gis dobio jedinu stvar koju Nijemci nisu odnijeli nakon izdaje – Anin dnevnik.

Od petočlanog jezgra grupe Bijele ruže nije preživio niko.

Preživjele su riječi i ideje. Na kraju su dvije djevojke uspjele idealima da poraze idola. U jednom trenutku su njihovi ideali i njihova borba i žrtva odredili put kojim Njemačka i svijet treba da idu. Sofi i Ana su dve tačke prave Nemačke. I prave pravog svijeta.

Čudno je kako smrt jednog ljudskog bića može da znači život miliona drugih. Kroz riječ, kroz nadu, kroz ideale.