Njihov ugled kod starih Grka nije bio baš najbolji: Amazonke su važile za neustrašive ratnice koje su u bitku odlazile na konjima, sa lukom i strijelom. Nosile su pantalone, tetovirale se i drogirale se na orgijama – tako se bar pričalo.

Ukratko: “Grci su bili apsolutno šokirani, jer su u staroj Grčkoj muškarci vodili glavnu riječ”, kaže američka istoričarka Adrijen Mejor za DW. “Žene su držane u kući, tkale su i brinule o djeci.”

Antički Grci su sebe zvali Helenima, a svoju zemlju Helada. Nisu imali jedinstvenu državu, već je njihova civilizacija bila podijeljena na stotine nezavisnih gradova-država koje su se zvale polisi (najpoznatiji su bili Atina i Sparta). Povezivali su ih zajednički jezik, religija (olimpijski bogovi) i kultura. Jezgro civilizacije obuhvatalo je današnju Grčku, kao i zapadnu obalu današnje Turske.

To društvo u kojem su žene bile ravnopravne bilo je teško zamislivo za to patrijarhalno uređenje. Zato su Amazonkama odmah pripisali i nekoliko svireposti: da porobljavaju muškarce, a mušku djecu sakate ili čak ubijaju. Istovremeno, Grci su bili toliko fascinirani njima da su ih ovjekovečili na statuama, zidnim slikama i vazama. Postojale su čak i lutke Amazonki za djecu.

Grčki heroj je svoju hrabrost najbolje dokazivao ako bi pobijedio moćnu kraljicu Amazonki. Poput Tezeja, kralja Atine, koji je navodno oteo njihovu predvodnicu Hipolitu i uzeo je za ženu – što je priča koju je pisac Vilijam Šekspir iskoristio 2000 godina kasnije u svojoj drami “San ljetne noći”. Ili Ahilej, koji je navodno ubio Pentezileju u borbi. Međutim, zaljubio se u nju kada je umirućoj skinuo šljem sa glave i zažalio je zbog svog čina.

Postoji mnogo verzija ovih priča – ali ishod je, iz ugla muških pripovjedača, uvijek jasan: muškarci na kraju zadržavaju nadmoć.

Istina ili fikcija: Da li su Amazonke zaista postojale?

Grčki pjesnik Homer prvi put je pismeno pomenuo Amazonke u svom epu “Ilijada” o Trojanskom ratu (oko 8. vijeka prije nove ere), a drugi su ga slijedili. Dugo se sumnjalo da je mašta proradila kod antičkih pripjovedača i da ratoborne žene zapravo pripadaju svijetu legendi.

Međutim, zahvaljujući nedavnim spektakularnim arheološkim nalazima u Ukrajini, južnoj Rusiji, Kazahstanu i centralnoj Aziji, sada postoje dokazi da su u tom periodu i na mjestima gdje su Grci smještali mitske Amazonke zaista postojale ratnice, kaže Mejor.

“Do sada je otkopano više od 300 grobova žena koje su sahranjene sa strijelama, bojnim sjekirama i mačevima, a neke i sa povredama iz borbi.”

Inspiracija za Amazonke bile su jahačice iz različitih skitskih plemena koja su živjela oko Crnog mora i u stepama Evroazije, objašnjava Mejor. “Grci su upoznali skitske žene kada su tamo osnivali kolonije. Ovi nomadi su vodili relativno egalitaran način života, u kojem su žene imale i liderske uloge.”

Skiti su bili moćan savez nomadskih plemena staroiranskog porijekla. Baš kao što danas razlikujemo različite slovenske narode koji dijele iste korijene, tako su i Skiti bili dio šire porodice drevnih naroda koji su govorili srodnim jezicima. Njihova teritorija (Skitija) protezala se od Dunava na zapadu, preko današnje Ukrajine i južne Rusije, pa sve do centralne Azije i Sibira.

Porijeklo imena “Amazonka” je, međutim, neizvjesno. “Možda potiče od staroperzijskog ‘ha-mazon’, što znači ratnica”, razmišlja Mejor. Druga mogućnost je da je izvedeno iz čerkeske riječi “Amezane”, što znači “majka šume ili mjeseca”.

Istoričar po imenu Helanik (5. vijek prije nove ere) pokušao je da ovoj riječi nametne grčko značenje i preveo ju je kao “bez dojke”. Ova tvrdnja je podstakla široko rasprostranjenu zabludu da su Amazonke uklanjale desnu dojku jer im je smetala pri natezanju luka ili bacanju koplja.

Potpuna glupost, smatra Mejor: “Ova bizarna ideja kritikovana je još u antici, i nijedan antički umjetnik nikada nije prikazao Amazonku sa jednom dojkom.”

Lezbejke koje “mrze muškarce” i ubijaju dječake?

Antički učenjaci su ipak nastavili da pletu priče o Amazonkama. Tako je kružila ideja da u svojoj isključivo ženskoj zajednici tolerišu samo žensku djecu, dok dječake nakon rođenja napuštaju, sakate ili čak ubijaju.

Tu se nameće pitanje: kako su se razmnožavale ako su muškarci u njihovim redovima zaista bili nepoželjni?

Prema riječima Mejor, antički grčki istoričari poput Herodota i Strabona izvještavaju da su se grupe ratnica sastajale sa drugim plemenima u kojima je bilo muškaraca. “Imale bi seksualne odnose, a nakon toga bi se ponovo razilazile.”

U ovim zapisima, međutim, nema govora o ubistvima ili sakaćenju: “Kada bi ratnice dobile djecu, zadržavale bi djevojčice, a dječake slale nazad u očevo pleme”, kaže Mejor.

To ih je u očima modernih istraživača učinilo lošim majkama koje jednostavno daju svoje bebe. Zapravo, to je u antici bio široko rasprostranjen običaj među nomadskim narodima: kada bi sopstveni sin odrastao u drugom plemenu, to je osiguravalo dobre odnose u budućnosti.

Tek početkom 20. vijeka pojavila se tvrdnja da su Amazonke bile lezbejke. Ruska spisateljica Marina Cvetajeva izjavila je tada da su Amazonke u antici bile simbol lezbejske ljubavi, a tu ideju su prihvatili i drugi književnici i istoričari.

Mejor se ne slaže: “Grci nisu imali odbojnost prema homoseksualnosti, ali ne postoje antički izvještaji o tome da su Amazonke bile lezbejke. Da su vjerovali u to, to bi vjerovatno negdje bilo pomenuto.”

Da li su Amazonke izmislile pantalone?

Danas su pantalone sasvim prirodan dio svakodnevice. U staroj Grčkoj su se, međutim, nosile odore od velikih, pravougaonih komada tkanine koji su bili vješto drapirani i pričvršćeni iglama ili kaiševima.

Pronalazak ovih neobičnih “pantalona” Grci su pripisivali trima različitim kraljicama ratnicama, navodi Mejor. Da li je to tačno, nije dokazano, ali “one su definitivno bile dio srži identiteta mitskih i stvarnih ratnica”, kaže ona.

“Izuzetno praktična odjeća za surov život na konju, u surovoj zemlji i klimi. Pantalone su bile apsolutno neophodne prilikom jahanja kako bi se izbjeglo trenje.”

Na antičkim umjetničkim djelima Amazonke nose tunike i pantalone ili helanke od vune ili konoplje. Nisu samo modno bile ispred svog vremena, već su se i tetovirale:

“Iz skitskih grobova su, naravno, ekshumirana prirodno mumificirana tijela muškaraca i žena koja su bila sahranjena u permafrostu i potiču iz vremena Herodota (5. vijek prije nove ere). Njihova koža je ukrašena stvarnim i fantastičnim životinjama, uključujući jelene, konje, tigrove i ptice grabljivice”, kaže Mejor. Za Grke je to bila još jedna odlika “necivilizovanih” Amazonki, jer su tetovaže kod njih smatrane stigmom kojom su obilježavani samo zatvorenici ili robovi.

Kanabis pored logorske vatre

Da li su to bili Skiti ili Amazonke koji su se drogirali? U zapisima antičkog pjesnika Herodota može se pročitati:

“Sjede u krugu oko vatre i bacaju ovu opojnu biljku na žar. Dok ona gori, ljudi udišu dim i opijaju se, baš kao što se Grci opijaju vinom. U vatru bacaju sve više biljaka, postaju još opijeniji, pa plešu i glasno pjevaju oko vatre.”

Ova biljka je, prema Mejor, vjerovatno bila kanabis. “Arheolozi su otkrili komplete za paljenje konoplje – male posude sa drvenim ugljem, neke od zlata, koje su sadržale izgorjelo sjeme konoplje – kako u grobovima žena, tako i muškaraca.”

Amazonke današnjice

Snažnih i nezavisnih žena oduvijek je bilo. Za Mejorovu, one u sebi nose “duh Amazonki”. “Ponekad ostaju u sjenci, a ponekad izlaze iz sjenke potlačenosti u svijest javnosti”, kaže ova istoričarka.

U popularnoj kulturi ratnice su ovjekovečene u filmovima i serijama kao što su “Igre gladi” (Die Tribute von Panem) ili “Igra prijestola” (Game of Thrones). U stvarnom životu one se danas bore kao vojnici, navodi Mejor – između ostalog i u Ukrajini, “prvobitnoj domovini mitskih Amazonki”.

Prave Amazonke u Beninu

Dok su u istoriji Evrope i Azije Amazonke uglavnom ostale na granici mita i stvarnosti, na zapadu Afrike one su 250 godina bile realnost.

U nekadašnjoj moćnoj Kraljevini Dahomej (teritorija današnjeg Benina), od oko 1640. pa sve do 1894. godine, postojao je jedini istorijski dokumentovani, isključivo ženski vojni puk.

Sami Afrikanci su ove elitne ratnice zvali “Mino” (naše majke) ili “Agodžie”. Bile su poznate po gvozdenoj disciplini, neustrašivosti i tome što su išle u prve borbene redove.

Radio Sarajevo