Upravo to dogodilo se Lizzie Magie, autorki igre The Landlord’s Game, preteče čuvenog Monopola. Tek mnogo godina kasnije saznalo se da upravo ova žena stoji iza ideje koja je stvorila jednu od najpopularnijih društvenih igara u istoriji. Ipak, većina ljudi i dalje misli da je njen izumitelj muškarac. Slučaj Lizzie Magie savršeno ilustruje obrazac koji žene ppogađa vekovima: njihov rad postaje tuđa zasluga, njihova imena nestaju iz istorije, a priznanja završavaju u rukama muškaraca. Ovaj fenomen ima i ime – Matildin efekat.

Šta je Matildin efekat?

Matildin efekat je princip po kome se doprinos žena u nauci sistematski umanjuje, zanemaruje ili pripisuje njihovim muškim kolegama. Drugim rečima, žena učestvuje u otkriću, razvije novu metodu ili napravi naučni iskorak, ali priznanja, nagrade i mesto u istoriji pripadnu nekom drugom. Naziv je 1993. godine uvela istoričarka nauke Margaret W. Rossiter. Ona ga je posvetila Matildi Joslyn Gage, ženi koja je još krajem 19. veka upozoravala da se izumi i naučna dostignuća žena često pripisuju muškarcima ili potpuno brišu iz istorije. Rossiter je pokazala da to nisu bili izolovani slučajevi, već obrazac koji se ponavljao decenijama. Zato je ovaj fenomen nazvala upravo po Matildi.

Zašto nam se Matildin efekat događa? To nije izolovana priča o muškarcima lošeg karaktera, spremnim da ukradu vaš rad. Naprotiv, kada govorimo o ovoj pojavi, govorimo o društvenim predrasudama, hijerarhiji u  naučnim ustanovama, sistemskom potiskivanju žena čija je posledica da žene naučnice završavaju u fusnotama, a njihovi partneri u nauci dobijaju nagrade.

Žene koje je istorija zaboravila: Najpoznatiji primeri Matildinog efekta

Zahvaljujući ovoj pojavi neke žene koje su promenile i oblikovale svet u kome živimo, danas su gotovo zaboravljene. To nisu izdvojene istorijske nepravde, nego obrazac koji se i danas ponavlja:

Alice Ball i lek protiv lepre
Sa svega 23 godine razvila je prvi efikasan način da se ulje čaulmugre pretvori u lek, prvi uspešan tretman protiv lepre. Nažalost, umrla je pre nego što je istraživanje objavljeno. Metodu je potom predstavio njen nadređeni, Arthur Dean, i godinama je bila poznata kao Deanova metoda. Tek mnogo kasnije istorija je ispravila ovu nepravdu i priznala da je rešenje osmislila upravo Alice Ball.

Rosalind Franklin i DNK
Njena čuvena rendgenska fotografija DNK, poznata kao Photo 51, bila je ključna za razumevanje strukture molekula DNK. Ipak, Nobelovu nagradu dobili su James Watson, Francis Crick i Maurice Wilkins. Franklinova je umrla četiri godine ranije i nikada nije dobila priznanje koje danas većina naučnika smatra zasluženim.

Lise Meitner i nuklearna fisija
Zajedno sa kolegama objasnila je proces nuklearne fisije, otkrića koje je promenilo fiziku i istoriju čovečanstva. Nobelovu nagradu 1944. godine dobio je njen saradnik Otto Hahn, dok je Meitnerin rad ostao nepriznat, iako se danas smatra da je njen doprinos bio presudan.

Esther Lederberg i proučavanje bakterija
Otkrila je lambda bakteriofag, razvila revolucionarnu metodu replica plating i dala ključni doprinos razvoju bakterijske genetike. Kada je Nobelova nagrada dodeljena njenom suprugu Joshua Lederberg, Esther nije bila među laureatima, uprkos tome što su njeni rezultati predstavljali temelj dela istraživanja.

Jocelyn Bell Burnell i pulsari
Kao doktorantkinja na Univerzitetu u Kembridžu,analizirala je ogromnu količinu podataka sa radio-teleskopa kada je primetila pravilne radio-signale iz svemira. Tako su otkriveni su pulsari, neutronske zvezde koje se velikom brzinom okreću i emituju radio-talase u pravilnim intervalima, poput kosmičkog svetionika. Ovo otkriće potpuno je promenilo razumevanje života i smrti zvezda i smatra se jednim od najvećih dostignuća moderne astrofizike. Ipak, Nobelovu nagradu 1974. godine dobio je njen mentor Antony Hewish, dok Bell Burnell nije bila među laureatima, iako je upravo ona prva prepoznala signal koji je doveo do ovog otkrića.

Chien Shiung Wu i Zakon pariteta
Jedan od najznačajnijih primera dolazi i iz fizike. Chien-Shiung Wu eksperimentalno je dokazala narušavanje zakona pariteta, što je predstavljalo jedno od najvećih otkrića moderne fizike. Nobelovu nagradu dobili su teorijski fizičari koji su postavili hipotezu, dok je naučnica koja ju je dokazala ostala izvan liste laureata.

Da li Matildin efekat postoji i danas?

Nažalost, da. Istraživanja pokazuju da ovaj fenomen nije ostao u prošlosti. Jedna od najvećih analiza objavljena u časopisu Nature pokazala je da su žene i dalje manje zastupljene među autorima naučnih radova sa najvećim uticajem, ređe zauzimaju poslednju autorsku poziciju koja najčešće pripada rukovodiocu istraživanja i sporije dolaze do vodećih akademskih pozicija. Razlika je posebno izražena u oblastima kao što su fizika, računarstvo i inženjerstvo.Ni kada objave istraživanje, njihov put nije završen. Velike bibliometrijske analize pokazale su da radovi koje vode naučnice, u proseku, dobijaju manje citata od radova muškaraca u istim oblastima. Budući da broj citata često utiče na finansiranje projekata, napredovanje i izbor za prestižne funkcije, ovakve razlike imaju veoma konkretne posledice po karijeru.

Rodni jaz vidljiv je i kada je reč o najprestižnijim naučnim priznanjima. Od osnivanja Nobelove nagrade 1901. godine do danas, žene čine tek mali deo svih naučnih laureata. Iako se taj procenat poslednjih godina povećava, daleko je od ravnopravnosti, naročito u fizici, hemiji i ekonomiji. To, naravno, ne znači da je svaka žena kojoj nagrada nije dodeljena žrtva Matildinog efekta. Ali kada se isti obrazac ponavlja decenijama, kroz različite zemlje, discipline i generacije, postaje jasno da problem nije u pojedinačnim slučajevima. A kada jednom počnete da obraćate pažnju na taj obrazac, primetićete ga mnogo češće nego što biste želeli.

Izvor: fempiria.rs

“S dubokom tugom objavljujemo da je naš otac, Mario Vargas Llosa, danas mirno preminuo u Limi, okružen svojom obitelji”, stoji u saopštenju porodice koje je na platformi X podijelio njegov sin Álvaro Vargas Llosa u nedjelju.

Rođen je 28. marta 1936. godine, a prvi roman Vrijeme heroja objavio je 1963. godine, nakon čega je napisao desetine romana, drama i eseja.

Vargas Llosa je dobio Nobelovu nagradu za književnost 2010. godine za ono što je Švedska akademija nazvala “njegovom kartografijom struktura moći i oštrim slikama individualnog otpora, revolta i poraza”. Među njegovim najpoznatijim djelima su Teta Julija i scenarista, Smrt u Andima i Rat za kraj svijeta.

U izjavi nakon očeve smrti, troje njegove djece reklo je da će Vargas Llosin “odlazak rastužiti njegovu rodbinu, prijatelje i čitatelje širom svijeta”.

“Ali nadamo se da će pronaći utjehu, kao i mi, u činjenici da je uživao u dugom, avanturističkom i plodnom životu, te da je iza sebe ostavio književni opus koji će ga nadživjeti”, rekli su.

Predsjednica Perua Dina Ercilia Boluarte Zegarra izrazila je saučešće porodici Vargas Llosa, zaključivši objavu na društvenim mrežama riječima: “Počivaj u miru, najslavniji Peruanče svih vremena.”

“Njegov intelektualni genij i golem književni opus ostat će vječna ostavština budućim generacijama. Izražavamo najdublje saučešće njegovoj porodici, prijateljima i svijetu književnosti”, objavio je ured predsjednice na X-u.

Vargas Llosa je rano napustio socijalističke ideje i priklonio se konzervativnim stavovima, a 1990. kandidirao se za predsjednika Perua, navodeći kako želi spasiti svoju zemlju od ekonomskog haosa i marksističke pobune, piše Reuters.

Izgubio je u drugom krugu od Alberta Fujimorija, tada nepoznatog agronoma i univerzitetskog profesora koji je kasnije bio u zatvoru zbog zločina u vezi sa ljudskim pravima i korupcijom.

Frustriran zbog gubitka na izborima, pisac se preselio u Španiju, ali je ostao uticajan u Latinskoj Americi, oštro kritizirajući ljevičarske lidere.

Izvor: slobodnaevropa.org

Svetlana Aleksijevič je rođena 1948. godine u malom ukrajinskom gradu Ivano – Franovsku. Njen otac je Belorus, a majka Ukrajinka. Nakon očeve demobilizacije, porodica se vraća u Belorusiju. Oba roditelja radili su kao seoski učitelji i porodica je uspela da se izvuče iz siromaštva i izgradi život koji je pripadao srednjoj klasi, makar po sovjetskim standardima. Svetlana je upisala novinarstvo na beloruskom državnom univerzitetu, jer je to bilo najbliže onome čime je želela da se bavi – pisanjem.

Nakon završetka studija, radila je kao vaspitačica, učiteljica istorije i nemačkog jezika u nekoliko škola na jugu Belorusije i kao novinar u lokalnim beloruskim novinama. Pisala je poeziju i pozorišne drame, ali je uvek tragala za stvaranjem novog žanra. Inspiraciju je pronašla u radovima njenog tadašnjeg mentora, Alesa Adamoviča. On je pisao knjige na osnovu priča i dokumentacija koje su sadržavale lične informacije u vezi sa životima pojedinaca.

„Tražila sam metodu pisanja koja bi dozvolila najstvarniji opis života. Stvarnost me je oduvek privlačila, kao magnet, mučila me je i hipnotisala, želela sam da je zarobim na papiru. Želim da predstavim kako ja vidim i čujem svet- kao hor individualnih ljudskih glasova i kolaž svakodnevnih detalja. Tako ispunjavam sav svoj mentalni i emocionalni potencijal do maksimuma. Ovakvim pisanjem mogu simultano biti novinar, pisac, psiholog, sociolog i propovednik“, rekla je Svetlana na jednoj konferenciji za novinare.

Svetlana je rođena tri godine nakon Drugog svetskog rata i želela je da sjedini sve priče o ratu koje je čula u detinjstvu. Te priče najčešće su pripovedale žene, jer mnogo muškaraca u ratu je poginulo, a oni koji su ostali živi, retko su bili trezni. Tako je nastala jedna od njenih prvih knjiga, ,,Rat nema žensko lice“, u kojoj opisuje žensko iskustvo u ratu.

Najviše je razgovarala sa ženama koje su bile u vojsci i koje su u ratu imale razne uloge – bile su snajperistkinje, pešadinci, doktorke, medicinske sestre.

,,Nije me zanimalo koliko su ljudi ubile i na koji način su to činile. Zanimalo me je kako se žena oseća u okolnostima rata. Žene sve pričaju na zanimljiviji način. Žene više osećaju, više posmatraju sebe i život. Žena može biti sestra, prijatelj, supružnik, majka, a sama srž ovih koncepata je saosećanje. Sve što znamo o ženi, opisano je rečju „saosećanje“ “, rekla je Svetlana u jednom intervjuu za ,,New Yorker Magazine“.

Prvo izdanje ove knjige nije bilo objavljeno u Belorusiji. Opisano je kao previše pacifističko delo. Knjiga koja se sastojala od serija monologa žena koje su preživele rat, nije se smela naći u državi. Posao socijalističkih pisaca bio je da veličaju moć sovjetske vojske, a umesto toga, žene su u ovoj knjizi podsećale na krvav nered i tragedije koje su videle u ratu. Cenzurisana verzija objavljena je u Rusiji 1985. godine, a necenzurisana tek šest godina nakon raspada Sovjetskog Saveza.

Svetlana je kreirala narative zasnovane na svedočenjima žrtava rata. U svojoj knjizi ,,Cinkani momci“ predstavlja tužne živote sovjetskih majki. Naslov knjige je takav jer su poginule mladiće u ratu, vraćali kući u cinkanim kovčezima. Delo se sastoji od priča žena koje su izgubile svoje sinove u ratu u Avganistanu. Knjiga ,,Začarani smrću“ posvećena je problemu samoubistva u vreme oštrih društvenih promena u bivšem Sovjetskom Savezu. Nakon knjige ,,Černobiljske molitve“, koja joj je donela svetsku slavu i objavljena u 4 miliona primeraka, objavila je knjigu ,,Poslednji svedoci – nimalo dečje priče“ u kojoj o Drugom svetskom ratu na području tadašnjeg Sovjetskog Saveza govore svedoci koji su tada bili deca.

Početkom 2000. godine napušta Belorusiju, delom, jer je bila protiv diktatorskog režima Aleksandra Lukašenka, a delom da bi sačuvala energiju za pisanje.

,Niko me nije jurio sa „kalašnjikovom“ puškom. Ali, bila sam umorna od borbe na barikadama. Shvatila sam da se predajem strastima borbe. Revolucije i barikade su opasne, one su zamke za intelekt. Ruska kultura je kultura barikada, i morala sam da se oslobodim ovoga. Shvatila sam da živim u okolini gde se niko nije oslobodio ovih zamki, i da nije postojao primer koji bi mogla da pratim“, rekla je Svetlana za ,,New Yorker Magazine“.

Nakon toga, živela je u Italiji, Nemačkoj, Francuskoj i Švedskoj. U Belorusiju se vraća tek jedanaest godina kasnije.
Aleksijevičeva i danas živi u malom dvosobnom stanu u centru Minska. Usvojila je ćerku svoje pokojne sestre, još kad je ona imala četiri godine. Njen dugogodišnji partner živi u stanu do njenog.

Nobelovu nagradu za književnost dobila je 2015. godine. Ovu nagradu dobila je, kako tvrdi švedska komisija, zbog svog slikovitog pisanja kojim gradi spomenik patnjama i hrabrosti našeg vremena.

,,Ako se osvrnemo na našu istoriju, sovjetsku i postsovjetsku, jasno vidimo da je u pitanju veliki zajednički grob i krvavo kupanje. U pitanju je večni dijalog između žrtava i dželata. Sve to pokreće glavna ruska pitanja– šta raditi i koga da krivimo? Revolucija, pad velikog carstva, pad velike socijalističke zemlje, gulazi, Drugi svetski rat, Sovjetsko – avganistanski rat koji je sakriven od naroda, Černobilj… Ovi događaji su izazov za sve živo na zemlji i utiču na ceo svet. Takva je naša istorija. To je tema mog pisanja, to je moj putˮ, rekla je Svetlana na konferenciji za novinare koja je održana povodom njenog osvajanja Nobelove nagrade.

Čitavu svoju karijeru, što je više od trideset godina, posvetila je opisivanju i određivanju sovjetskog i postsovjetskog pojedinca. Uradila je više hiljada intervjua sa ženama, muškarcima i decom koji su prošli kroz neke od najvećih užasa svetske istorije. Svojim radom predstavila je istoriju čoveka i njegovih emocija na jedan sirov i realan način.

iSerbia.rs

Britanski informatičar, profesor Demis Hasabis, i profesor Džon Džamper, dobili su nagradu za razvoj modela veštačke inteligencije koji predviđa kompleksne strukture proteina.

Drugi deo nagrade pripao je Dejvidu Bejkeru koji je napravio potpuno novu vrstu proteina.

„Ova otkrića imaju neverovatan potencijal”, naveo je Nobelov komitet.

Proteini su gradivni elementi života koji se mogu naći u svakoj ćeliji ljudskog tela.

Istraživanja proteina dovela su do velikih otkrića u medicini, i korišćena su za nalaženje rešenja za otpornost bakterija na antibiotike i opisivanje enzima koji mogu da razgrade plastiku.

Proteini, koji kontrolišu i pokreću sve hemijske reakcije u ljudskom organizmu, sačinjeni su od aminokiselina koje su povezane tako da prave jedinstvene oblike.

Pola veka unazad naučnici pokušavaju da predvide strukturu svakog od miliona proteina.

Razumevanje strukture protina neophodno je kako bi se pronašao način da se promeni njihovo ponašanje, što je u medicini izuzetno važno.

Profesori Hasabis i Džamper upotrebili su veštačku inteligenciju kako bi predvideli strukturu skoro svih poznatih proteina uz pomoć modela AlphaFold2, koji je Nobelov komitet nazvao „potpunom revolucijom”.

Drugi deo nagrade pripao je profesoru Dejvidu Bejkeru, koji je uspeo da napravi novi protein, za šta je Nobelov komitet kazao da je „skoro nemogući poduhvat”.

On je 2003. godine upotrebio aminokiseline da dizajnira novi protein što je otvorilo vrata za stvaranje drugih proteina koji se, između ostalog, koriste za lekove i vakcine.

Pošto je objavljena vest o dobitnicima, profesor Bejker, koji predaje na Vašington univerzitetu u Sijetlu, rekao je da je „veoma uzbuđen i veoma počastvovan”.

Profesor Bejker će dobiti polovinu nagrade od 965.000 evra, a drugu polovinu će podeliti druga dvojica naučnika, Hasabis i Džamper.

Ko je Demis Hasabis?

Demis Hasabis je rođen u Londonu, a već sa 13 godina je postao šahovski majstor.

Srednjoškolsko obrazovanje je završio sa 16 godina, posle čega je studirao informatiku na Univerzitetu Kembridž.

Tokom i posle studija bavio se dizajnom video-igara osvojivši mnoge nagrade.

Doktorirao je na Londonskom koledžu i radio na više američkih univerziteta.

Sa dvojicom saradnika osnovao je kompaniju za mašinsko učenje DeepMind koju je kupio Gugl 2014.

Njegov cilj je da koristeći neuronauku i mašinsko učenje razvije moćne algoritme koji se mogu primeniti u raznim oblastima.

Narges Mohammadi trenutno služi osmogodišnju kaznu zbog svoje knjige “Bijela tortura”. Veteranka je iranske opozicije koja je 12 puta zatvarana u iranske zatvore

Naučnici Pierre Agostini, Ferenc Krausz i Anne L'Huillier osvojili su Nobelovu nagradu za fiziku za 2023. za “eksperimentalne metode koji generiraju atosekundne impulse svjetlosti, značajne za proučavanje dinamike elektrona u materiji”, objavio je u utorak Nobelov odbor.

Nagradu, koja je ove godine povećana i iznosi 11 milion švedskih kruna ili oko miliondolara, dodjeljuje Kraljevska švedska akademija znanosti.

Kako stoji u objašnjenju, troje naučnika čovječanstvu je pružilo nove alate za istraživanje svijeta elektrona unutar atoma i molekula.

Ovogodišnji su laureati uz pomoć eksperimenata uspjeli proizvesti tako kratke svjetlosne impulse da se mogu mjeriti u atosekundama, demonstrirajući način na koji se stvaraju vrlo kratki impulsi svjetlosti, a njima se mogu mjeriti ubrzani procesi koji omogućuju pomicanje elektrona i izmjenu energije, unutar atoma i molekula.

Francuska fizičarka Anne L'Huillier radi na sveučilištu Lund u Švedskoj, njezin sunarodnjak Agostini profesor je Sveučilištu Ohio State, a njihov mađarski kolega Krausz direktor je Institua Max Planck za kvantnu optiku.

Štaje atosekunda?

Atosekunde, najkraća vremenska mjerna jedinica koja se može izravno izmjeriti, predstavljaju minijaturni djelić vremena – milijarditi dio milijarditog dijela sekunde. Drugim riječima, atosekunda je 10^18 dio sekunde.

Da to stavimo u perspektivu, u jednoj sekundi postoji onoliko atosekundi koliko je bilo sekundi u 13,8 milijardi godina dugoj povijesti svemira. Mjerenje atosekundi omogućuje znanstvenicima da se udube u temeljne procese, posebice ponašanje elektrona unutar atoma, koji rade pri tim ekstremnim brzinama. Na primjer, elektronima je potrebno samo 150 atosekundi da obiđu jezgru atoma vodika.

Trenutno “ograničenje brzine” za elektroniku mjeri se u nanosekundama. Međutim, kada bi mikroprocesori mogli raditi attosekundnim brzinama, to bi moglo omogućiti obradu informacija nevjerojatnom brzinom, potencijalno milijardu puta bržom, prema Hansu Jakobu Woerneru s ETH Zurich.

Kino stvoreno za elektrone

Za mjerenje atosekundi, francusko-švedska fizičarka Anne L'Huillier prva je upotrijebila lasere velike snage, stvarajući ultrakratke pulseve svjetlosti. Ta tehnika omogućuje znanstvenicima promatranje i proučavanje procesa na skali atosekunde. Franck Lepine, istraživač na francuskom Institutu za svjetlost i materiju, usporedio je tu tehniku s “kinom stvorenim za elektrone”, slično pionirskom fotografskom radu braće Lumiere.

John Tisch, profesor laserske fizike na Imperial Collegeu u Londonu, objasnio je da ta metoda uključuje stvaranje nevjerojatno brzog pulsa svjetlosti, koji se zatim može usmjeriti na materijale kako bi se prikupile informacije o njihovom odgovoru na vremenskim skalama od atosekunde.

Imamo i Guinnessov rekord u atosekundama

Tijekom godina znanstvenici su značajno napredovali u stvaranju sve kraćih svjetlosnih impulsa. Tim francuskog znanstvenika Pierrea Agostinija postigao je puls od 250 atosekundi 2001. godine. Grupa Anne L'Huillier to je nadmašila s pulsom od 170 atosekundi 2003. godine, a mađarsko-austrijski fizičar Ferenc Krausz dodatno ga je smanjio na puls od 80 atosekundi 2008. godine. Trenutno, Guinnessov svjetski rekord za “najkraći puls svjetlosti” drži tim Hansa Jakoba Woernera, s trajanjem od 43 atosekunde.

Woerner je sugerirao da bi moglo biti izvedivo doseći trajanje od samo nekoliko atosekundi koristeći trenutnu tehnologiju, iako bi guranje preko tog praga bilo izazovno.

Dodjela Nobelovih nagrada u punom jeku

U utorak su mađarska znanstvenica Katalin Kariko i američki kolega Drew Weissman osvojili Nobela za medicinu za otkrića koja su omogućila razvoj glasničke RNK (mRNA) koja je utrla put razvoju cjepiva protiv covida-19.

Nobelova nagrada za kemiju dodijelit će se u srijedu 4. listopada, a Nobel za književnost u četvrtak 5. listopada. Nagrada za mir na rasporedu je u petak, a za ekonomiju u ponedjeljak.

Zajedno su kreirali novi, veoma osjetljivi način da mjere hormone u tijelu. Identifikovali su hormone sa radioaktivnim izotopima i onda mjerili iznos antitijela koja su kreirali. Njihova tehnologija se koristi i danas kako bi se naučilo o hormonima i bolestima. Zahvaljujući tome uspjeli su otkriti kako inzulin djeluje na tijelo, čime se dijagnostifikovali različite tipove dijabetesa. Time su ujedno pomogli i doktorima kod samog tretmana pacijenata.

Pretvorila je jedan ormar u svoj maleni laboratorijum i postala najbolja prijateljica sa kolegom u njemu, Solomonom Bersonom.

Međutim, onda im se desio nenadani preokret. Solomon je umro od srčanog udara 1972. godine, ostavljajući Rosalyn samu u projektima i životu. Shvatila je da će bez njega biti shvaćena manje ozbiljno i da će joj biti teže. Odlučila se truditi više nego ikada, objavljujući 60 naučnih radova u samo četiri godine. Nagrađivana je mnogobrojnim priznanjima i nagradama, ali je i dalje maštala o samo jednoj. Onoj najvažnijoj, Nobelovoj. U svojoj kancelariji držala je flašu rashlađenog šampanjca svake godine u slučaju da je osvoji.

Njihova tehnologija se koristi i danas kako bi se naučilo o hormonima i bolestima. Zahvaljujući tome uspjeli su otkriti kako inzulin djeluje na tijelo, čime se dijagnostifikovali različite tipove dijabetesa. Time su ujedno pomogli i doktorima kod samog tretmana pacijenata.

I onda je konačno dobila povod za otvaranje 1977. godine za fiziologiju i medicinu. Umrla je 2011. godine pod još uvijek nerazjašnjenim okolnostima, ostavljajući iza sebe neprocjenjiva dostiguća u različitim oblastima.

Nagrađivana je mnogobrojnim priznanjima i nagradama, ali je i dalje maštala o samo jednoj. Onoj najvažnijoj, Nobelovoj. U svom ofisu držala je flašu rashlađenog šampanjca svake godine u slučaju da je osvoji.

Rođena je u Varšavi u Poljskoj 1867. godine. Od malena se izdvajala među drugom djecom, a sa pet godina naučila čitati i pisati. Bila je odlična učenica, a po završetku srednjoškolskog obrazovanja nagrađena je zlatnom medaljom za uspjeh. S obzirom na to da se u to vrijeme u Poljskoj nije moglo obrazovati, ako ste žena, Marija je zajedno sa grupom ljudi organizovala svoje studije pod nazivom Pokretni univerzitet.

Otišla je u Pariz 1891. godine gdje je živjela sa sestrom. Studirala je matematiku, fiziku i hemiju, a studij je završila kao najbolja studentica, prva u klasi fizike i hemije, a druga u klasi matematike. Tokom studiranja upoznala je Pjera Kirija, velikog naučnika i svoju najveću ljubav.

Naučnik Henri Bekarel bio je njen mentor, sa kojim je radila nakon što je on 1896. godine otkrio da soli urana emituju zrake, prodorne jačine kao x-zraci. Upravo zato, Marija je u sklopu svoje doktorske disertacije odlučila da se posveti proučavanju uranijumovih zraka. Različitim istraživanjima došla je do otkrića radioaktivnosti. Njen suprug se odlučio priključiti u daljem radu pa su zajedno otkrili dva nova radioktivna elementa.

Prvi od njih bio je polonijum koji su nazvali po njenoj domovini, Poljskoj. Nekoliko mjeseci kasnije otkrili su i radijum, kojije dobio ime zbog velike radioaktivnosti. Čitave procese istraživanja obavljali su u šupi u kojoj se nalazila laboratorija, u kojoj su provodili većinu vremena i preradili 8 tona uranijumove rude, da bi konačno 1902. godine izolovali jednu desetinu grama radijuma.

Godinu dana kasnije, Pjer, Marija i Anri Bekerel dobili su Nobelovu nagradu za fiziku, kao priznanje za rezultate istraživanje u oblasti radioaktivnosti. Iste godine Marija je doktorirala na Univerzitetu u Parizu, čime je postala prva žena u Francuskoj koja je dostigla taj nivo obrazovanja.

Pjer i Marija su bili izvanredan tim, koji je uprkos opasnostima po svoje zdravlje nastavio istraživati o uticajima radioaktivnosti na ćelije. Došli su do otkrića da se bolesne, kancerogene ćelije izložene radijaciji mnogo brže unište nego zdrave. To je otkriće doprinijelo narednim istraživanjima i razvoju terapija za liječenje oblika kancera. Nakon što je Pjer poginuo 1906. godine, Marija Kiri je postala profesorica na Univerzitetu u Sorboni umjesto njega. Time je postala i jedina žena na toj poziciji.

Nastavila je raditi na svojim otkrićima, da bi 1910. godine izolovala čist metal radijum iz pomoć svojih kolega. Iste je godine dobila svoju drugu Nobelovu nagradu, ovaj put za hemiju, čime je postala jedina žena koja je dobila dvije nagrade u dvije različite oblasti. Uz njenu podršku osnovan je Institut Kiri u Parizu 1914. godine, čija je ujedno bila i direktorica.

Zajedno sa ćerkom Irenom, osmislila je vozilo koje je služilo za radiografisanje i koje su slale na front da pomogne ranjenim vojnicima. Radila je uprkos opasnostima po svoj život, vjerujući je da ne postoji uspjeh bez napornog i teškog rada. Umrla je od leukemije 4. jula 1934. godine, nakon čega je sahranjena na groblju u Skou pored svog supruga Pjera. U čast njihovim otkrićima 1995. odlučeno je da se premjeste u pariški Panteon.

Nastavila je raditi na svojim otkrićima, da bi 1910. godine izolovala čist metal radijum iz pomoć svojih kolega. Iste je godine dobila svoju drugu Nobelovu nagradu, ovaj put za hemiju, čime je postala jedina žena koja je dobila dvije nagrade u dvije različite oblasti.

U vrijeme njihovog rada nije bilo poznato koliko radiaktivne supstance mogu štetiti ljudima, ali je kasnije otkriveno da su njihova laboratorijska oprema, knjige i bilješke i danas toliko opasne i štetne da se ne bi smjele koristiti niti dodirivati. To ih pak nije tada spriječilo da uprkos svemu rade. Rizikujući svoj život za dobrobit čovječanstva.

Uprkos tome završila je medicinsku školu 1936. godine, ali nije imala velike šanse za zaposlenje. Fašistički antisemitski zakoni su isključivali Jevreje iz svih akademskih i profesionalnih aktivnosti u Italiji, a samim tim izmijenili tok njene karijere, ali to je ni u jednom trenutku nije navelo da odustane. S obzirom na to da je voljela švedsku autorku Selmu Lagerlof, razmišljala je da se bavi pisanjem, ali je nešto više vuklo ka medicini i istraživanju.

Zato je napravila improvizovanu laboratoriju u svojoj sobi i počela istraživanja. Ćelije živih bića se razvijaju i dijele, čineći tako nove ćelije, koje se takođe dalje dijele i udvostručavaju. Malo pomalo različiti tipovi ćelija sa različitim funkcijama se formiraju. Međutim, ovo je bilo nemoguće saznati da se nije posvetila detaljnom istraživanju i eskperimentima. Tako je ona svoja istraživanja započela u svojoj sobi.

Posuđivala je jaja od lokalnih farmera i koristila igle, kako bi secirala nervni sistem embriona kokoške. Htjela je vidjeti kako su ćelije povezane i kako se razvijaju. Pomoću razdvajanja kokošijeg embriona precizno je dokumentovala kako se neuroni razvijaju i kako umiru. Ta istraživanja su usmjerila njenu kompletnu karijeru.

Po završetku rata, Rita je pozvana da dođe na univerzitet u Vašingtonu, kako bi predavala  jedan semestar, što se pretvorilo u 30 godina predavanja i istraživanja.

Dok je učila kako da poveća tkiva u staklenim posudama, došla je do spoznaje da kancerogene ćelije utiču na embrionske ćelije u istim posudama. Eksperimentišući sa zmijskim otrovom, kao i mišijom slinom, otkrila je faktor rasta živaca, protein koji reguliše rast živaca, a ujedno i čuva zdravlje naših ćelija. To je bilo veoma važno dostignuće za razumijevanje fizičkih deformiteta, demencije i tumora.

Ona je dobila Nobelovu nagradu, 1986. godine, za fiziologiju i medicinu. Time je postala jedna od žena kojima pripada tek svaka dvadeseta Nobelova nagrada. Međutim, odlučila je podijeliti sa svojim kolegom iz laboratorije, Stenlijem Kohenom. Ove godine dobitnik u istoj oblasti je bio Jošinuri Osumi za istraživanje na temu kako ćelije obnavljanju svoje dijelove.

Kada su je pitali da li je ogorčena na talijansku vladu koja je loše tretirala za vrijeme rata, rekla je: “Da me nisu diskriminisali, protjerivali i zabranjivali, danas ne bih postigla sve što sam i osvojila Nobelovu nagradu”. Na kraju je uspjela postati i senatorka u talijanskoj vladi, gdje se borila za građansku ravnopravnost i promociju nauke. Ostala je zapamćena i po tome što se nikada nije ljubila sa sagovornicima prilikom pozdravljanja, već se samo rukovala. Radila je sve do svoje smrti, koju je dočekala sa 103 godine.

Uspjela se izboriti za svoja prava i ostvariti priznanja u oblasti, uprkos tome što je mogla odustati na prvom koraku kada su joj zabranili da se bavi medicinom.

No, uvijek je poručivala: “Nemojte se plašiti teških trenutaka, jer najbolje stvari dolaze iz njih”.

Svojim životom je svjedočila da je tako. Pune 103 godine i još mnogo njih posthumno.

Nakon 54 muška dobitnika ove nagrade, konačno se pojavila ona, kako bi skrenula pažnju na sva dostignuća žena, kao što je to pošlo za rukom Mariji Kiri, koja je dobila Nobelovu nagradu iz fizike i hemije u prošlom vijeku.

Rođena je u Teheranu, doktorirala je na Harvardu, a u mladosti uopšte nije razmišljala da će se pronaći u matematičkim vodama. Naime, ona je željela biti književnica, ali su je problemi matematičkih zadataka naveli da počne istraživati i tražiti njihovo rješenje. Detektivski duh povezivanja elemenata i rješavanja teških zadataka bili su ono što je navelo da svoj život posveti upravo ovoj oblasti.

Njen rad na polju razumijevanje simetrije zakrivljenih površina donosi posebna otkrića, jer prema mišljenju eksperata sa Stanforda, upravo ovo bi moglo doprinijeti razumijevanju nastanka svemira. Međutim, njen uspjeh bi trebao napraviti velike promjene i kada je u pitanju sam život na Zemlji, s obzirom na to da se žene u nauci nisu dovoljno isticale ranije. Studija iz 2008. godine sa Yale univerziteta pokazuje da su profesori tokom ocjenjivanja aplikacija za pozicije laboratorijskih naučnika i menadžera davali veće ocjene na temelju toga ko aplicira. Čim bi vidjeli muško ime davali bi bolje ocjene i smatrali da će posao biti bolje obavljen.

Nakon 54 muška dobitnika ove nagrade, konačno se pojavila ona, kako bi skrenula pažnju na sva dostignuća žena, kao što je to pošlo za rukom Mariji Kiri, koja je dobila Nobelovu nagradu iz fizike i hemije u prošlom vijeku.

Ali tu nije kraj, studija takođe pokazuje kako 64% žena naučnica bude seksualno uznemiravano za vrijeme obavljanja posla. Upravo to predstavlja još jedan od problema na kojima se očigledno mora raditi, jer kroz istoriju su česti slučajevi pripisivanja zasluga muškarcima, uprkos tome što su žene bile te koje su radile i otkrivale mnogo toga. To objašnjava i postotak od 9 do 16 % žena na vodećim pozicijama u načnim oblastima na top 100 američkih univerziteta. Prema Američkom Matematičkom Društvu, postotak žena koje su doktorirale matematiku mijenjao se sa godinama.

Studija iz 2008. godine sa Yale univerziteta pokazuje da su profesori tokom ocjenjivanja aplikacija za pozicije laboratorijskih naučnika i menadžera davali veće ocjene na temelju toga ko aplicira. Čim bi vidjeli muško ime davali bi bolje ocjene i smatrali da će posao biti bolje obavljen.

S obzirom na to da se nagrada dodjeljuje svake četiri godine, a prema navodima u medijima njoj je dodjeljena 2014. godine, ostaje pitanje hoće li neka od naučnica naredne godine nastaviti uspjeh žena dokazujući da se uprkos svim preprekama, može uspjeti.