Osam godina nakon porođaja, žene imaju 29 odsto manje šanse da ostanu zaposlene na univerzitetima, pokazala je nova studija iz Danske. Kako se ispostvilo, najveću kaznu za materinstvo trpe žene iz akademske zajednice
Pre više od dve decenije istraživači su skovali izraz motherhood penalty, odnosno kazna za materinstvo da bi njime opisali sve one sistemske gubitke koje žene osete nakon što postanu majke. One gube novac, prilike, unapređenja, projekte samo zbog toga što su postale roditelji, a poslodavac zna: teret porodice i dalje nose žene. Baš zato još uvek vladaju predrasude da će žena koja nosi teret majčinstva i porodice biti nepouzdaniji i manje efikasan radnik. Kazna za materinstvo je izraz koji opisuje posledice upravo ovakvih predrasuda.
Koliko je kazna za materinstvo zaista pogađa žene u Evropi?
Od tada, istraživači širom sveta pokušavaju da kvantifikuju sve one načine na koje žene bivaju kažnjenje u profesionalnom životu kada se odluče da postanu majke. Recimo, istraživanje iz 2024. godine sprovedeno u Americi, pokazalo je da tamošnje majke gube, u proseku, 19.700 dolara u prvoj godini nakon porođaja. U Evropi, svako dodatno dete smanjuje vam prihode za 4 do 10 odsto u narednih osam godina. U Britaniji, majke za peti rođendan svog deteta zarađuju manje nego u godini pre porođaja.
Istina, kazna za majčinstvo nije svuda podjednako izražena. U nordijskim zemljama, gde se godinama sprovode mere kako bi se smanjio rodni jaz, najniži je indeks koji opisuje motherhood penalty. Širom Evrope, ovaj indeks varira do 21 do 61, a trenutno je najveći jaz u Austriji i Nemačkoj. Srbija se nalazi negde na sredini tabele. I baš kao što kazna za majčinstvo nije ista u svim državama, tako ne pogađa podjednako ni sve delatnosti. Ko je najugroženiji?
Žene iz akademske zajednice trpe najveću kaznu za majčinstvo
Veliko istraživanje u Danskoj pokazalo nam je još jedno pravilo: najveće penale trpe žene iz akademske zajednice. Istraživači su analizirali podatke više od 13.000 roditelja koji su između 1996. i 2017. godine upisali doktorske studije na danskim univerzitetima. Svi su prvo dete dobili nakon prve godine doktorskih studija. Zatim su ti podaci povezani sa evidencijama o naučnim radovima iz velike baze citiranosti, kao i odgovorima iz ankete sprovedene 2017. godine koja je obuhvatala profesionalne ambicije, balans između posla i privatnog života i brigu o deci.
Rezultati ukazuju na izraženu rodnu razliku. Osam godina nakon rođenja prvog deteta, žene su imale 29 odsto manje šanse da i dalje budu zaposlene na univerzitetu u odnosu na žene bez dece sa sličnim profesionalnim profilom. Kod muškaraca koji su postali očevi, taj pad iznosio je 14 odsto. Majke koje su napustile akademsku zajednicu imale su i 12 odsto manju zaradu, a ređe su radile na pozicijama u istraživačkim institutima ili laboratorijama. Autori navode da ovaj obrazac sugeriše da mnoge žene ne napuštaju samo univerzitete, već i naučno-istraživački rad uopšte.
Čak i kada uspeju da ostanu deo akademskog sveta, majke imaju daleko manje šanse za napredovanje. Verovatnoća za dobijanje stalnog zaposlenja naglo opada: tri do četiri godine nakon rođenja prvog deteta šansa za to je manja za čak 35 odsto. Sličan obrazac primećen je i kada je reč o objavljivanju naučnih radova. Očevi su zadržali približno isti tempo objavljivanja nakon što su postali roditelji, dok je kod majki zabeležen značajan pad. Osam godina nakon rođenja prvog deteta, majke su u proseku imale 31 odsto manje objavljenih radova od očeva.
Zašto kazna za materinstvo pogađa akademsku zajednicu?
Glavni uzrok za ovo, smatraju istraživači. jeste što se najkritičnija faza za razvoj akademske karijere poklapa upravo sa godinama kada žene najčešće postaju roditelji. U akademskom svetu najveći profesionalni pritisak pada između kasnih dvadesetih i kasnih tridesetih godina: tada se završava doktorat, objavljuju najvažniji radovi, grade međunarodne saradnje, konkuriše za grantove i pokušava da se dobije stalna pozicija. Problem je što se taj period gotovo potpuno poklapa sa periodom kada većina žena rađa prvo dete.
Uz to, akademska zajednica je jedna od onih u kojima je stalna profesionalna vidljivost presudna. Naučnik/ca koji nekoliko godina objavljuje manje radova ili je manje prisutan na konferencijama veoma brzo gubi konkurentnost. Čak i kratko usporavanje može imati dugoročne posledice i dovesti do gubitka karijernog zamajca i grantova. Pritom, pauzirati naučni rad gotovo je nemoguće, jer eksperimenti, longitudinalna istraživanja, terenski radovi i međunarodni projekti imaju rokove koji ne čekaju porodiljsko odsustvo. Ako istraživačica izađe iz projekta na godinu dana, često se dešava da se u međuvremenu formiraju novi timovi, objave ključni radovi ili se raspodele grantovi bez nje.
Posebno je zanimljivo što su efekti veliki čak i u zemljama poput Danse i Švedske koje imaju razvijene sisteme podrške roditeljima i gde društvo očekuje od oca da ponese teret roditeljstva. To sugeriše da problem nije samo u odsustvu zakonskih ograničenja i stimulacija, već u samoj strukturi akademske karijere gde nekoliko godina smanjene produktivnosti može promeniti čitav profesionalni tok.
