“Da li ću dobiti karcinom jer ga je imao moj roditelj?” pitanje je koje onkolozi često čuju.
Odgovor je složeniji od jednostavnog “da” ili “ne”. Geni igraju ulogu, ali daleko od toga da su jedini, ili čak najvažniji faktor kod većine pacijenata.
Porodična istorija karcinoma može povećati vjerovatnoću obolijevanja, ali ne znači da će osoba sigurno dobiti karcinom.
Uloga gena u nastanku karcinoma
Karcinom nastaje kada ćelija nakupi mutacije koje joj omogućavaju nekontrolisano dijeljenje. Te mutacije mogu nastati na tri osnovna načina.
Nasljedne (hereditarne) mutacije prisutne su u svakoj ćeliji organizma od rođenja i prenesene su od roditelja. Nasljedne genetske promjene odgovorne su za relativno mali dio svih karcinoma.
Stečene mutacije nastaju tokom života usljed starenja, izlaganja kancerogenima, poput duvanskog dima i UV zračenja, hronične upale ili slučajnih grešaka prilikom dijeljenja ćelija. One su odgovorne za veliku većinu karcinoma.
Treća mogućnost je kombinacija nasljedne predispozicije i drugih faktora. Sama genetska predispozicija tada nije dovoljna da izazove bolest, ali u kombinaciji sa drugim faktorima može značajno povećati rizik.
Dr Luka Jovanović, specijalista radijacione onkologije, kaže za Stetoskop da geni određuju podložnost, a ne sudbinu.
Čak i kod nasljedne predispozicije, da li će se i kada bolest razviti najčešće zavisi i od drugih faktora.
Da li porodična istorija znači da ćemo sigurno oboljeti?
Ne. Porodična istorija karcinoma povećava vjerovatnoću, ali ne predstavlja garanciju da će osoba oboljeti.
Postoji razlika između sporadičnog grupisanja slučajeva u porodici i pravog nasljednog sindroma.
Kod sporadičnog grupisanja nekoliko srodnika može imati karcinom, ali bez obrasca koji ukazuje na nasljedni sindrom. Razlog može biti to što je određeni tip karcinoma čest u opštoj populaciji, slučajnost ili zajednički faktori životne sredine.
Kod pravog nasljednog sindroma pojavljuje se karakterističan obrazac – bolest se javlja kroz više generacija, u mlađoj životnoj dobi nego što je uobičajeno, kod iste osobe pojavljuje se više tipova karcinoma ili u porodici postoji karakteristična kombinacija tumora, poput karcinoma dojke i jajnika.
Takav obrazac može ukazivati na potrebu za genetskim savjetovanjem i eventualnim testiranjem.
Ko treba da razmisli o genetskom testiranju?
Genetsko testiranje nije potrebno svima.
Prema navodima iz teksta, o njemu bi trebalo razmisliti kod osoba koje imaju:
karcinom dojke ili jajnika dijagnostikovan prije 45. ili 50. godine,
više srodnika sa istim ili povezanim tipovima karcinoma, poput karcinoma dojke i jajnika ili kolorektalnog i karcinoma endometrijuma,
karcinom prostate uz slučajeve karcinoma dojke ili jajnika u porodici,
već potvrđenu mutaciju kod nekog od bliskih srodnika,
rijetke ili specifične tipove tumora koji se češće pojavljuju u okviru nasljednih sindroma,
ličnu dijagnozu metastatskog karcinoma kod koje rezultat genetskog testiranja može direktno uticati na izbor terapije.
Odluku o tome da li je testiranje opravdano trebalo bi donositi uz ljekara ili genetskog savjetnika, na osnovu detaljne lične i porodične anamneze.
Šta je molekularna epidemiologija?
Molekularna epidemiologija povezuje genetiku, izloženost faktorima rizika iz životne sredine i ishode bolesti na nivou populacije.
Umjesto da posmatra samo ko je obolio, ona pokušava da odgovori i na pitanje zašto se bolest razvila.
Istražuje, između ostalog, koje kombinacije genetske predispozicije i spoljašnjih faktora, poput pušenja, ishrane, infekcija i zagađenja, najviše povećavaju rizik za određene vrste karcinoma, kod kojih populacija i u kojoj mjeri.
Saznanja iz ove oblasti koriste se i prilikom oblikovanja preporuka za prevenciju i skrining.
Personalizovana medicina mijenja liječenje karcinoma
U liječenju je uticaj genetike danas posebno vidljiv.
Analiza genetskog profila tumora, koja obuhvata ne samo nasljedne mutacije već i promjene koje je tumor stekao tokom razvoja, može pomoći onkologu prilikom izbora terapije.
Kod karcinoma pluća, na primjer, određene promjene u genima EGFR, ALK ili ROS1 mogu otvoriti mogućnost primjene ciljane terapije.
Kod tumora sa određenim BRCA promjenama mogu se koristiti PARP inhibitori. Ovakav pristup primjenjuje se kod pojedinih karcinoma jajnika, dojke, pankreasa i prostate.
Procjena određenih karakteristika tumora, uključujući MSI i TMB status, takođe može pomoći pri donošenju odluke o primjeni imunoterapije.
Riječ je o pristupu u kojem se liječenje prilagođava molekularnim karakteristikama konkretnog tumora, a ne samo organu u kojem se bolest pojavila.
Genetsko testiranje može pomoći i u prevenciji
Kada se kod osobe potvrdi nasljedna mutacija koja povećava rizik od određenih karcinoma, ta informacija može omogućiti konkretnije planiranje praćenja i prevencije.
Jedna od mogućnosti je personalizovan i raniji skrining. Umjesto da se čeka starosna dob predviđena za opštu populaciju, praćenje kod osoba sa povećanim rizikom može početi ranije i sprovoditi se češće.
Postoji i mogućnost kaskadnog testiranja porodice. Kada je kod jedne osobe potvrđena određena mutacija, bliski srodnici mogu, nakon odgovarajućeg savjetovanja, provjeriti da li nose istu genetsku promjenu.
Kod pojedinih nasljednih sindroma mogu se razmatrati i preventivne mjere, od intenzivnijeg praćenja do, u određenim situacijama, preventivnih operativnih zahvata. Takve odluke donose se individualno i nakon detaljnog razgovora sa stručnjacima.
“Cilj genetskog testiranja nije da unese strah, već da omogući plan, baziran na stvarnom riziku, umjesto na nagađanju”, ističe dr Jovanović.
“Geni su dio slagalice, ali rijetko cijela slika”
Kako navodi dr Jovanović, “geni su dio slagalice nastanka karcinoma, ali rijetko su cijela slika”.
“Za većinu ljudi, najveći uticaj na rizik i dalje imaju faktori koje mogu sami da mijenjaju – ishrana, pušenje, fizička aktivnost, redovni pregledi. Genetsko testiranje ima ogromnu vrijednost, ali za one kod kojih porodična istorija i klinička slika realno ukazuju na nasljedni rizik. Razgovor sa onkologom o porodičnoj anamnezi je prvi i najvažniji korak da se utvrdi da li je, i kakvo, dodatno testiranje uopšte potrebno”, poručuje dr Jovanović za Stetoskop.
